Çığlık Tablosu: O Figür Bağırmıyor, Duyuyor

Dünyanın en çok kopyalanan yüzü, çoğu zaman sanatçının kendi metninin tersine okunuyor. Çığlık tablosu karşısında duran çoğu kişi o ağzı açık figürün bağırdığını sanır; emojisi de, korku filmi maskesi de, tişört baskısı da bu okumanın üstüne kurulmuştur. Oysa Munch'un kendi elyazısı tam tersini söyler: bağıran manzaradır. Figür yalnızca duyan kişidir — ve kulaklarını kapatmaktadır. Bu tartışmasız bir yorum değil; figürün kendisinin bağırdığını savunan okumalar da var. Ama Munch'un kendi cümlesine en yakın duran okuma budur.

BASLIK: Çığlık Tablosu: O Figür Bağırmıyor, Duyuyor

Çığlık Tablosunda Bağıran Kimse Yok

Eserin en çok bakılan, en az görülen ayrıntısı ellerdir. Bağıran bir insanın elleri, bağırırken yanağına ya da ağzının çevresine gider; sesi büyütmek, tutmak, taşımak için. Munch'un figüründe eller çok daha yukarıdadır. Avuçlar kulakların üstünü örter. Bu tek jest, tablonun anlamını baştan aşağı değiştirir: karşınızda ses çıkaran değil, sesi kesmeye çalışan biri vardır. Ağzın açıklığı çığlığın kaynağı değil, çığlığın çarptığı yüzün verdiği tepkidir.

Sanatçının kendi altyazısı da bu okumayı doğrular.

Munch, 1895 tarihli litografi versiyonunun taşına Almanca bir cümle kazımıştır: *Ich fühlte das grosse Geschrei durch die Natur* — "Doğadan geçen büyük çığlığı hissettim." Cümlenin fiili "attım" değil, "hissettim"dir. Eser bir eylemi değil, bir algıyı kaydeder.

Çığlık Tablosu Hikayesi: Bir Akşam Yürüyüşünün Kaydı

Çığlık tablosu hikayesi bir sanat efsanesinden değil, bir günlük sayfasından çıkar. Munch, 22 Ocak 1892 tarihli kaydında o akşamı anlatır: iki arkadaşıyla yoldan yürümektedir, güneş batmaktadır ve gökyüzü birden kanın rengine döner. Yorgunluk hisseder, korkuluğa yaslanır. Fiyordun ve şehrin üzerinde kan ve alev dilleri görür. Arkadaşları yürümeye devam eder; o titreyerek orada kalır ve doğadan geçen sonsuz bir çığlık duyduğunu yazar.

Tablodaki her öğe bu kaydın karşılığıdır. Kıvrılarak derinliğe giden hat, üzerinde durduğu yolun korkuluğudur. Arkadaki mavi-siyah kütle Oslo fiyordudur. Ve arkada, ufka doğru yürüyen o iki koyu silüet — tabloya bakan çoğu kişinin fark etmediği iki figür — geride bıraktığı arkadaşlarıdır. Sahne yalnızlığı anlatmaz sadece; yalnız bırakılma anını anlatır.

Çığlık Tablosu Anlamı: Dışarıda Hiçbir Şey Olmuyor

Çığlık tablosu anlamı üzerine yazılanların çoğu "modern insanın bunalımı" gibi geniş bir cümlede toplanır. Daha dar ve daha keskin bir okuma mümkün: bu, panik anının portresidir. Tabloda yıkım yoktur, savaş yoktur, kovalayan bir şey yoktur. Manzara sakindir. Gemi limanda durur, iki adam sakince yürür, akşam olağan biçimde iner. Dehşet tamamen içeridedir ve dışarıda onu haklı çıkaracak tek bir olay yoktur. Kaygıyı korkudan ayıran şey de tam olarak budur: korkunun bir nesnesi vardır, kaygının yoktur.

Munch bunu yakından biliyordu.

Annesini ve ablası Sophie'yi tüberküloza kaybetti, kız kardeşi ise ruhsal bir hastalıkla yaşadı. Kendi cümlesiyle korku, keder ve ölüm melekleri doğduğu günden beri yanı başındaydı. Çığlık, tek başına duran bir eser de değildir; Munch'un aşk, kaygı ve ölüm temalarını bir araya getirdiği "Yaşam Frizi" dizisinin parçasıdır.

Eserin üzerinde bir de not vardır. Oslo'daki 1893 tarihli versiyonun gökyüzü bandına kurşun kalemle şu cümle yazılmıştır: "Ancak deli bir adam tarafından yapılmış olabilir!" Norveç Ulusal Müzesi ile Munch Müzesi'nin 2020'de kızılötesi kamera ve grafolojik analizle yürüttüğü inceleme, yazının Munch'un kendi elinden çıktığını doğruladı; sonuç Şubat 2021'de duyuruldu. Yani cümle bir vandalizm değil, sanatçının kendi eserine düştüğü acı bir dipnottur.

Edvard Munch Çığlık'ı Tek Bir Kez Yapmadı

"Çığlık" derken hangisini kastettiğiniz önemlidir. Edvard Munch Çığlık'ı iki yıl içinde farklı malzemelerle birkaç kez ele aldı, sonra yıllar sonra bir kez daha döndü. Ortaya çıkan yapıtlar aynı kompozisyonu paylaşır ama aynı tabloyu vermez: pastelle yapılanların rengi daha açık ve daha canlıdır, temperayla yapılanların yüzeyi daha mat ve daha boğuktur.

Litografi ayrı bir başlık hak eder: siyah-beyaz basılmıştır ve baskıların bir kısmı sonradan elle renklendirilmiştir.

Çığlık Neden Bu Kadar Çoğaldı?

Bir eserin tanınması ile anlaşılması aynı şey değil. Çığlık'ın bir simgeye dönüşmesi tabloyla yaşıt değil: Norveç Ulusal Müzesi'nin kaydına göre eser 20. yüzyılın ilk yarısında akademik literatürde bile görece seyrek çoğaltıldı, ikonlaşması 1970'lerden itibaren hızlandı. Çoğalmayı mümkün kılan teknik zemin ise 1895 tarihli litografiydi: taş baskı çoğaltılabilir, gazetede basılabilir, elden ele dolaşabilir. Kompozisyon da çoğalmaya elverişlidir — dalgalı birkaç hat, tek bir siluet, üç renk bandı. Bir görüntüyü tek çizgiyle hatırlanır kılan ne varsa bu tabloda mevcut.

Sonuç, sanat tarihinde sık rastlanmayan bir şey oldu: eser kendi anlamından koparak bir simgeye dönüştü. Ağzı açık yüz, panik duygusunun evrensel kısaltması olarak kullanıldı; kullanıldıkça da figürün bağırdığı yanılgısı pekişti. Bugün o yüzü tanıyan milyonlarca insanın büyük bölümü, Munch'un anlattığı sahnenin bunun tersi olduğunu bilmiyor.

İki versiyon farklı tarihlerde çalındı, ikisi de bulundu. Hırsızlıklar eserin ününü daha da büyüttü.

Kanın Rengine Dönen Gökyüzü Gerçek miydi?

Bu, üzerine en çok tahmin yürütülen sorulardan biri. Texas State University'den gökbilimci Donald Olson ve ekibi, 1883'teki Krakatoa yanardağ patlamasının atmosfere saldığı külün yıllarca Avrupa göklerinde olağandışı kırmızı gün batımları yarattığını, Munch'un gördüğü şeyin bu olabileceğini öne sürdü. Başka bir açıklama, Norveç göklerinde görülen sedefli bulutlara işaret eder.

İkisi de hipotez. Munch'un kendi kaydı bir hava gözlemi değil, bir ruh hali kaydıdır ve hangi açıklamanın doğru olduğunu bugünden kesinleştirmek mümkün değil. Tablonun gücü de zaten gökyüzünün açıklanabilir olmasına dayanmıyor.

Aynı dilden üç iş

Çığlık'ın baskısı kataloğumuzda yok; rengi biçimden önce konuşturan işler bunlar.

Bilinmez Mor

Renk kendi başına konuşuyor

Girdap

Dönen kompozisyon

Abstract Kadın

Biçimin çarpıtılması

Atölyeden: Turuncu ile Maviyi Aynı Kanvasa Sığdırmak

Bu eseri baskıya hazırlarken karşılaştığımız ilk gerçek, malzemeyle ilgili. Çığlık'ın hiçbir boyalı versiyonu tuval üzerine yapılmadı; dördü de karton üzerinde. Karton emici ve tekdüze bir zemindir, pastel taneciklerini yüzeyde toz gibi tutar ve Munch'un boş bıraktığı yerlerde kartonun kendi rengi kompozisyonun bir parçası olarak kalır. Kanvas kumaş ise düz bir zemin değildir; örgüsü yüzeyde okunur. Bunun üstüne basıldığında, orijinalde boş bırakılmış alanlar boş kalmaz — kumaşın dokusunu üstlenir. Bunu bir kusur olarak değil, malzemenin dürüst bir tercümesi olarak görüyoruz; ama satın alırken bilmenizi isteriz.

İkinci mesele turuncu-mavi karşıtlığı.

Gökyüzündeki kırmızı-turuncu şeritler geniş, yumuşak geçişli yatay alanlardır ve baskıda en zor davranan yapı tam olarak budur: geniş alan artı yumuşak geçiş, ton kaymasını ve bantlanmayı görünür kılar. Alttaki fiyordun mavisiyle bu şeritlerin sınırında ise CMYK'nın en dar hareket alanı bulunur; turuncu ile mavi arasındaki geçiş, ekranda gördüğünüz doygunlukta basıldığında çamurlaşmaya en yatkın bölgedir. 2400 DPI'da ecosolvent mürekkebin nokta yoğunluğu bu geçişi bant yerine dağılım olarak kurar. Yine de şunu net söyleyelim: pastel bir yüzeyin taneli parlaklığı hiçbir baskı tekniğinde birebir çıkmaz.

Üçüncüsü ölçü. Orijinal kompozisyon yaklaşık 91x74 cm'dir, yani kareye epey yakın bir dikeydir. Bizim standart dikey formatlarımız — 40x60, 50x70, 60x90, 70x100 — bundan daha uzundur. Bu da şu anlama gelir: eser ya üstünde ve altında pay bırakılarak, ya da kenarlardan bir miktar kırpılarak yerleşir. Hangisini tercih ettiğinizi bilmek, boyut seçiminden önce gelen bir karardır. Panoramik format ise bu eserde çalışmaz; kompozisyon dikeydir, yatay bir alana yayıldığında figür ile gökyüzü arasındaki gerilim dağılır.

Tüm tablolarımız 3 cm fırınlanmış ahşap şaseye gerilir ve askı aparatıyla, asılmaya hazır gönderilir.

Bu Eser Evin Neresinde Durur?

Dürüst olalım: Çığlık her odaya girmez. Yatak odasında sabah ilk gördüğünüz sahne olmak için ağır bir eserdir. Buna karşılık çalışma odasında, kitaplık duvarında ya da koridorun sonunda bambaşka bir iş görür — orada bir dekor öğesi değil, durup baktığınız bir cümledir. Akşam ışığında gökyüzünün turuncusu ısınır ve mavi koyulaşır; gün içinde ise karşıtlık daha keskin okunur. Nereye asarsanız asın, o duvara giren ışığın günün hangi saatinde ne yaptığına bir kez bakın. Ölçü ve yükseklik kuralları ayrı bir konu; onları başka bir yazıya bırakıyoruz.

Bir şey daha: bu eseri duvarına asan çoğu kişi, o figürün bağırdığını sanan misafirlerini düzeltmekten hoşlanır.

Ve düzeltirken de aslında tablonun asıl konusunu anlatmış olur — birinin duyduğu, başkalarının duymadığı bir ses.

Bu yazıdaki kararın karşılığı